Λύση του μυστηρίου μετά από 152 χρόνια;

Αν ναι, αυτό είναι το πρόσωπο της γυναίκας του έργου «η προέλευση του κόσμου»

η Κονστάνς Κενιό φωτογραφημένη από τον Ναντάρ
© -BnF-Département des estampes et de la photographie

Το φύλο της το απέδωσε ζωγραφικά ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους του 19ου αιώνα, ο Γκυστάβ Κουρμπέ (Gustave Courbet), και ο καμβάς απέκτησε μια ακαταμάχητη δύναμη, ένα μίγμα σκανδάλου, μυστηρίου και απεικόνισης της επιθυμίας. Δημιουργήθηκε ένα έργο ταυτόχρονα τόσο σοκαριστικό,τόσο προσωπικό, τόσο κοινό… άκρως φαντασιωμένο.

Γκυστάβ Κουρμπέ
«η προέλευση του κόσμου» 1866
Musée d’Orsay. Paris.

Και ενώ το όνομα και το πρόσωπο της γυναίκας που ενέπνευσε τον πίνακα ήταν γνωστό -λεγόταν Κονστάνς Κενιό (Constance Quéniaux –Quéniau σε μερικές φωτογραφίες) πρώην χορεύτρια στην Οπερα, την είχαν απαθανατίσει μάλιστα οι μεγαλύτεροι φωτογράφοι της εποχής της, τόσο ο Ναντάρ όσο και ο Ντισντερί- δεν είχε γίνει ποτέ καμία σύνδεση μεταξύ αυτής και του μέρους του γυναικείου σώματος που παρουσίαζε ο πίνακας. Είχε καταλάβει λοιπόν τους πάντες μια μανία για την ταυτότητα του μοντέλου, δημιουργώντας έτσι ένα από τα πιο θορυβώδη μυστήρια στην ιστορία της τέχνης. Ενα έργο τέχνης που όλοι επιθυμούσαν να αποκτήσει πρόσωπο και το οποίο μετά τον πρώτο ιδιοκτήτη και εραστή της Κενιό Χαλίλ-μπέη, διπλωμάτη της -τότε- Οθωμανικής αυτοκρατορίας, άλλαξε πολλά χέρια και μεταξύ αυτών περιήλθε για μεγάλο χρονικό διάστημα και στην κατοχή του ψυχαναλυτή Jacques Lacan, οποίος το το επεδείκνυε κρυμμένο πίσω από μια κουρτίνα, ώσπου τελικά πέρασε στην ιδιοκτησία του κράτους και βρίσκεται στο μουσείο Orsay από το 1995.

Και χρειάστηκε απλώς μια παρατήρηση σε μια καταφανή ασυμφωνία για να διαλύσει την ομίχλη του ακαθόριστου, μετά από 152 χρόνια μυστηρίου, φημών, υποθέσεων, λανθασμένων κατευθύνσεων και συμπερασμάτων. Ο άνθρωπος που συνέδεσε τα στοιχεία τα οποία οδήγησαν στην αποκάλυψη της ταυτότητας του μοντέλου είναι ο Κλοντ Σοπ (Claude Schopp) ο οποίος -παραδόξως- δεν ειδικεύεται στον Κουρμπέ αλλά στον συγγραφέα Αλέξανδρο Δουμά. Εργαζόμενος λοιπόν πάνω στην αλληλογραφία μεταξύ του Αλεξάνδρου Δουμά υιού, συγγραφέα του έργου «Η κυρία με τις καμέλιες» και της -επίσης- συγγραφέως Γεωργίας Σάνδη έπεσε επάνω στο όνομα της Κονστάνς. Σ’ αυτήν την επιστολή, ο Δουμάς υιός, βρισκόμενος σε αντίθετο πολιτικό στρατόπεδο, χλευάζει τον Κουρμπέ για την απόφασή του να εστιάσει και να αποδώσει ζωγραφικά το θηλυκό ανατομικό χαρακτηριστικό γράφοντας: «κάποιος δεν ζωγραφίζει τη ντελικάτη και συνταρακτική συνέντευξη (l’interview) της δεσποινίδος Queniault (sic) της Οπερας». Μια φράση που δεν βγάζει νόημα. Αυτό οδήγησε τον Σοπ να ανατρέξει στα αρχεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας και να συμβουλευθεί τα πρωτότυπα χειρόγραφα, ανακαλύπτοντας ότι έχει γίνει ένα σημαντικό λάθος κατά την μεταγραφή. Η λέξη εσωτερικό (intérieur) -με το εύκολα ανιχνεύσιμο αλληγορικό νόημα, είχε αντικατασταθεί από τη λέξη συνέντευξη (interview). Αυτό συνδυαζόμενο με τις περιγραφές των κριτικών από την εποχή που η Κονστάνς χόρευε στην Οπερα, για το έντονο μαύρο χρώμα των μαλλιών της και τα «όμορφα μαύρα φρύδια» της, συμφωνούν με την τριχοφυΐα του μοντέλου και οδηγούν τους ειδικούς στο καταληκτικό συμπέρασμα ότι η δεσποινίς Κενιό υπήρξε το μοντέλο του Κουρμπέ.

η Κονστάνς Κενιό φωτογραφημένη από τον Ντισντερί

Ας μην ξεχνάμε πως για δεκαετίες, η επικρατέστερη εκδοχή για τη μυστηριώδη γυναίκα του πίνακα υποστήριζε πως επρόκειτο για την Ιρλανδή Τζοάνα Χίφερναν, ερωμένη του ζωγράφου, η οποία συνδεόταν και με τον φίλο του, τον Αμερικανό ζωγράφο Τζέιμς Γουίσλερ. Υπήρχε όμως μια καταφανέστατη ασυμφωνία μεταξύ του πίνακα και των πυρόξανθων μαλλιών της Χίφερναν.

Γκυστάβ Κουρμπέ-Τζο η ωραία Ιρλανδή(wikipedia.org)

Τέλος πάντων, φαίνεται πως τώρα το αίνιγμα απαντήθηκε. Οι δαγγεροτυπίες διατήρησαν το αυτάρεσκο χαμόγελο, την αυτοπεποίθηση, την άνεση, την κοινωνικότητα και ένα φόρεμα έντονα στολισμένο, το οποίο υποκρύπτει αυτό που για ενάμιση αιώνα προκαλεί, εξάπτει και καθηλώνει.

Nota bene
Σε μια έκθεση αφιερωμένη στον Nadar,
η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας θα παρουσιάσει
από τις 16 Οκτωβρίου, το πορτρέτο της Constance Quéniaux.

έρευνα-επιμέλεια-κείμενο: Κάππα Λάμδα

© periopton.com

με στοιχεία από
Connaissance des Arts