Η ιστορία της «βαλίτσας του Μεξικού»

Ίσως η πιο εμβληματική -αλλά και η πλέον αμφισβητούμενη όσον αφορά την αυθεντικότητά της- αντιπολεμική φωτογραφία, τραβηγμένη απο ένα μυθικό όνομα και η οποία ακολουθείται απο έντονη φημολογία, μεχρι του σημείου δημιουργίας αστικών θρύλων, για την τύχη των αρνητικών της που αποτελούν  τον ελλείποντα κρίκο μεταξύ καταγραφής και του «υπήρξε».

12Α

robert-capa-war-photographer-death-of-loyalist-soldier   

Και ξαφνικά, στα τέλη του Δεκεμβρίου 2007, τρία μικρά κουτιά από χαρτόνι έφτασαν στο International Center of Photography από την Πόλη του Μεξικού μετά από μια μακρά και μυστηριώδη διαδρομή. Αυτά τα απλά ταλαιπωρημένα κουτιά, τα επονομαζόμενα «η Βαλίτσα του Μεξικού» περιείχαν τα θρυλικά αρνητικά του Robert Capa απο τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Οι φήμες κυκλοφορούσαν  εδώ και χρόνια σχετικά με την επιβίωση των αρνητικών, τα οποία είχαν εξαφανιστεί από το στούντιο του Capa στο Παρίσι στις αρχές του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου. Ο αδελφός του Robert, Cornell Capa και ιδρυτής του ICP, είχε επιμελώς εξετάσει κάθε εκδοχή βρισκόμενος σε μια διαρκή αναζήτηση των αρνητικών, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Όταν, επιτέλους, τα κουτιά ανοίχτηκαν απο τον 89χρονο Cornell Capa, αποκάλυψαν 126 ρολά φιλμ, όχι μόνο από τον Robert Capa, αλλά και της Gerda Taro και του David Seymour (γνωστού και ως «Chim»), που υπήρξαν οι τρεις μεγάλοι φωτογράφοι του Ισπανικού εμφυλίου πολέμου.

04A  05A  06A

Το σύνολο αυτών των αρνητικών αποτελούν ένα ανεκτίμητο αρχείο για την φωτογραφία και των καινοτομιών που εισήγαγαν στο πολεμικό ρεπορτάζ.
Γιατί βλέπετε ο Capa δημιούργησε ένα τρόπο και μια μέθοδο που απεικονίζει τον πόλεμο σε αυτές τις φωτογραφίες, που συνίσταται να μην είναι παρατηρητής ο φωτογράφος, αλλά να είναι στη μάχη, και αυτό έγινε το πρότυπο που απαιτούνταν έκτοτε απο το κοινό και απο τους συντάκτες των ειδήσεων. Οτιδήποτε άλλο, φαινόταν σαν να ήταν τραβηγμένο απ’έξω, εκ του ασφαλούς. Και αυτή η οπτική επανάσταση που κατόπιν έγινε χαρακτηριστικό του έργου του έλαβε χώρα εδώ, σε αυτές τις πρώτες εικόνες.
Σχεδόν το σύνολο των αρνητικών είναι από τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, δεν περιέχεται μεν η πλήρης συλλογή από  την κάλυψη του Capa, της Taro ή του Chim, αλλά περιλαμβάνει πολλά από τα σημαντικά γεγονότα και έχουν ληφθεί από τον Μάιο του 1936 έως την άνοιξη του 1939. Υπάρχουν δύο εξαιρέσεις: δύο ρολά φιλμ από τον Fred Stein που έχουν τραβηχτεί στο Παρίσι στα τέλη του 1935, τα οποία περιλαμβάνουν τόσο την περίφημη φωτογραφία της Gerda Taro με μια γραφομηχανή και την εικόνα της Taro και Capa σε μια καφετέρια, και άλλα δύο ρολά από το ταξίδι του Capa στο Βέλγιο τον Μάιο του 1939. Παρ’όλα αυτά δεν είναι άμεσα προφανές γιατί αυτά τα τέσσερα φίλμς συσκευάζονται μαζί με το έργο από την Ισπανία αλλά και πάλι είναι ένα ερώτημα ενταγμένο στην «απροσδιοριστία» της ταραγμένης αυτής εποχής.

16  17  18

Gerda Taro at a typewriter, Paris 1936 -by Fred Stein  Gerda Taro and Robert Capa, Paris, 1935 -by Fred Stein

Από τον Capa, έχουμε εικόνες από κατεστραμμένα κτίρια στη Μαδρίτη, η Μάχη του Τερουέλ, η Μάχη του Ρίο Segre, και την κινητοποίηση για την υπεράσπιση της Βαρκελώνης, τον Ιανουάριο του 1939, καθώς και τη μαζική έξοδο των ανθρώπων από Tarragona προς Βαρκελώνη και προς τα Γαλλικά σύνορα.Υπάρχουν πολλές φωτογραφίες του Capa απο την κάλυψη -το Μάρτιο του 1939- των γαλλικών κέντρων υποδοχής για τους ισπανούς πρόσφυγες στην Argeles-sur-Mer και Barcares. Περιέχεται επίσης το αρνητικό της διάσημης εικόνας του Chim, της γυναίκας που θηλάζει ένα μωρό κατά τη διάρκεια συνεδρίασης της αγροτικής μεταρρύθμισης στην Εστρεμαδούρα τραβηγμένη τον Μάιο του 1936, καθώς και πορτραίτα της Ντολόρες Ιμπαρρούρι, γνωστή ως La Pasionaria. Υπάρχουν πολλές εικόνες του από την χώρα των Βάσκων και τη μάχη στο Οβιέδο. Από την Taro, έχουμε δυναμικές εικόνες της εκπαίδευσης του Νέου Λαϊκού Στρατού στη Βαλένθια, το πέρασμα Navacerrada στο μέτωπο της Σεγκόβια, και οι τελευταίες φωτογραφίες της, ενώ καλύπτει την Μάχη του Brunete, όπου και σκοτώθηκε στις 25  Ιουλίου 1937.

01  09  08

 Το πώς ακριβώς τα αρνητικά έφτασαν στην Πόλη του Μεξικού δεν έχει ακόμη προσδιορισθεί οριστικά. Τον Οκτώβριο του 1939, καθώς οι γερμανικές δυνάμεις πλησίαζαν το Παρίσι, ο Robert Capa διέφυγε στη Νέα Υόρκη για να αποφύγει τη σύλληψη από τους Γερμανούς και εγκλεισμού του ως εχθρού της Γερμανίας ή συνοδοιπόρου του κομμουνιστικού καθεστώτος. Όπως μπορεί να υποτεθεί -κατα το δυνατόν-, ο Capa άφησε όλα τα αρνητικά του στο Παρίσι στο εργαστήριο του που βρισκόταν στο 37 rue Froidevaux, υπό την επίβλεψη του υπευθύνου του σκοτεινού θαλάμου και συναδέλφου του φωτογράφου Imre «Csiki» Weiss (1911-2006). Σε μια επιστολή με ημερομηνία 5 του Ιουλίου 1975, ο Weiss υπενθύμισε, «Το 1939, όταν οι Γερμανοί πλησίασαν στο Παρίσι, έβαλα όλα τα αρνητικά του Bob σε ένα σακίδιο και με ποδήλατο έφτασα στην Μπορντό στην προσπάθειά μου να τα φυγαδεύσω με ένα πλοίο για το Μεξικό. Στο δρόμο γνώρισα ένα Χιλιανό πρώην εθελοντή μαχητή και του ζήτησα να πάρει τα πακέτα με τα φίλμς στο προξενείο του για φύλαξη όπου και συμφώνησε».
Αυτή είναι μια μοναδική και ιδιαίτερη δήλωση σχετικά με τα αρνητικά, γιατί ούτε ο ίδιος ο Capa δεν αναφέρετο σ’αυτά τα αρνητικά, ούτε ποτέ εξέφρασε τυχόν τύψεις του σχετικά με την απώλειά των πιο πολλών απο τις διάσημες εικόνες του από τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, όπως μπορούν να διαβεβαιώσουν οι John Morris, ένας υπεύθυνος εικόνων που συνάντησε για πρώτη φορά τον Capa στη Νέα Υόρκη το 1939 και παρέμεινε στενός φίλος και συνάδελφος μέχρι το θάνατό του, ούτε ο Inge Bondi, ο οποίος εντάχθηκε στο γραφείο Magnum της Νέας Υόρκης το 1950 και εργάστηκε εκεί για είκοσι χρόνια.
Όσο για την βαλίτσα, τώρα ξέρουμε ότι κάποια στιγμή πέρασε στην κατοχή του στρατηγού Francisco Aguilar Gonzalez, που ήταν ο πρεσβευτής του Μεξικού στην κυβέρνηση Vichy το 1941-42. Δεν ξέρουμε πότε ή υπό ποιες συνθήκες συνέβη αυτό. Είναι πολύ πιθανό ότι μέσα σε μια ανήσυχη, σκοτεινή ατμόσφαιρα, από τις χιλιάδες των Εβραίων και των ξένων προσφύγων που αναζητούν θεωρήσεις εξόδου από τη Γαλλία στο νότο, ο Csiki αισθάνθηκε τον κίνδυνο της κατάστασης και περνάει τα αρνητικά σε κάποιον που θα μπορούσε να τα βγάλει έξω απο τη χώρα ή άμεσα να τα κρύψει με ασφάλεια. Δεν έχει γίνει ακόμα σαφές αν ο Aguilar συνειδητά επεδίωξε την απόκτηση των αρνητικών ή αν δεν είχε την παραμικρή ιδέα της σημασίας τους (ή ακόμη και ότι τα κατείχε). Αυτό σημαίνει -σαν χρησμός της Πυθίας- είτε οτι τα αρνητικά επέζησαν λόγω της εγνωσμένης αξίας τους είτε ακριβώς επειδή δεν ήταν γνωστή και έτσι διέφυγαν της προσοχής σαν αδιάφορο υλικό. Ο Aguilar αργότερα επέστρεψε στην Πόλη του Μεξικού, με τα αρνητικά πιθανώς συσκευασμένα μαζί με τα υπόλοιπα υπάρχοντά του. Ανάμεσα σ’αυτά τα υπάρχοντα λοιπόν ανακαλύφθηκαν και πάλι τα αρνητικά που περιέχονται στην επονομαζόμενη Βαλίτσα του Μεξικού, από τον μεξικανό σκηνοθέτη Benjamin Tarver, τα οποία κληρονόμησε μετά το θάνατο της θείας του, ο οποία ήταν φίλη του στρατηγού. Μια ιστορία με δαιδαλώδεις, υπόγειες, ομιχλώδεις διαδρομές αντάξια ενός αμφιλεγόμενου μύθου.
Αφήνοντας το γλαφυρό παρασκήνιο και περνώντας σε ένα ορθολογικό προσκήνιο διαπιστώνουμε την εξαιρετική σημασία της ανακάλυψης αυτών των αρνητικών. Γιατί στο σύνολο αυτών των αρνητικών εμπεριέχονται και φιλμς σε χρονολογική σειρά με λήψεις εντελώς αδημοσίευτες και άλλες που μπορεί να επανερμηνευτούν. Όπως για παράδειγμα το αρνητικό για μία από τις πιο διάσημες φωτογραφίες του Ισπανικού Εμφυλίου τραβηγμένη απο τον Chim, που δείχνει μια γυναίκα να θηλάζει το μωρό της, όπως αυτή κοιτάζει ψηλά προς τον ομιλητή σε μια μαζική υπαίθρια ομιλία το 1936.(Η φωτογραφία, που συχνά παρουσιάζεται ως η εικόνα μιας γυναίκας που ανιχνεύει ανήσυχη τον ουρανό για βομβαρδιστικά, αναφέρθηκε από την Susan Sontag στο «Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων,» μια αναθεώρηση του 2003 των απόψεων της, από τη γνωστή πραγματεία της «Περί Φωτογραφίας», μια κριτική θεώρηση σε εικόνες του πολέμου και της δυστυχίας).

 Επίσης αυτά τα αρνητικά  θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε επαναξιολόγηση της επισκιασμένης (απο τον Capa) καριέρας της Taro, μιας από τις πρώτες γυναίκες πολεμικούς φωτογράφους, και θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι μερικές φωτογραφίες που αποδόθηκαν στον Capa είναι στην πραγματικότητα της Taro. Οι δυο τους συνεργάστηκαν στενά και τα έργα τους απο νωρίς έχουν κοινές γραμμές πίστωσης, έτσι ώστε μερικές φορές καθίσταται δύσκολο να διαπιστωθεί με βεβαιότητα η πατρότητα. Προσθέστε ότι υπήρξε ακόμη και μια μικρή πιθανότητα το «Falling Soldier», η φωτογραφία που ο στρατιώτης του δημοκρατικού στρατού πέφτει χτυπημένος απο σφαίρα, να είναι τραβηγμένο από την Taro και όχι απο τον Capa.
Και όσον αφορά τη συγκεκριμένη εικόνα (που έχει δημιουργήσει, όπως αναφέρθηκε στην αρχή, τόσες αντιπαραθέσεις στο αν είναι ένα πραγματικό στιγμιότυπο ή σκηνοθετημένο), όχι σε κανένα από αυτά τα τρία κουτιά δεν περιλαμβάνεται το αρνητικό της εικόνας και δυστυχώς το αίνιγμα παραμένει… συνολικά.

03

    Κείμενο – επιμέλεια: © Κάππα Λάμδα

© periopton.com

Advertisements